Blog

Ludzie potrafią w niebywały sposób naginać fakty

Autor: Jan Ros
Dodatkowe informacje: Tekst niniejszy ukazał się w Przeglądzie Szkoleniowym Gazety Prawnej Nr 195 (1304) wtorek 05 października 2004 r.

Czy warto szukać potwierdzenia?

Obserwując czasami debatę telewizyjną uderza nas, że niemal każdy jej uczestnik zawzięcie broni swoich, czasem skrajnych opinii.

Tymczasem wątpliwe jest, by przez cały czas miał rację. Czasem zapewne się myli. Niestety, uczestnicy debaty często niekoniecznie poszukują rozwiązań dyskutowanych przez siebie problemów. Istnieje przypuszczenie, iż przede wszystkim pragną zaprezentować się telewidzom w jak najlepszym świetle i dlatego

przedstawiają kolejne argumenty na poparcie głoszonych przez siebie poglądów.

Telewidzowie najczęściej nie zauważają, że debata staje się bardziej popisem frazeologii, zamiast konstruktywną dyskusją i emocjonalnie włączają się w wymianę opinii. Dlaczego tak się dzieje? Otóż, opisane zachowanie nie charakteryzuje wyłącznie uczestników publicznych dyskusji. Każdy z nas bowiem łatwo wpada w pułapkę poznawczą, która nazywa się błędem konfirmacji lub błędem potwierdzania.

Na początek przyjrzyjmy się przykładowi z eksperymentu Wasona (odpowiedź do tego zadania znajduje się na końcu tekstu pod literaturą). Przedstawione na rysunku karty po jednej stronie mają narysowane litery, a po drugiej liczby. Mamy sprawdzić hipotezę: „Jeśli któraś z kart posiada samogłoskę po jednej stronie, to musi mieć parzystą liczbę na drugiej stronie”.

ED45

Które dwie karty należy odwrócić, aby sprawdzić podaną hipotezę?

Większość badanych uważa, że trzeba odwrócić karty E oraz 4. Nie jest to poprawna odpowiedź. Otóż, nawet jeśli po drugiej stronie karty z cyfrą 4 znajduje się spółgłoska, nie stanowi to zaprzeczenia naszej hipotezy. Hipoteza nie mówi bowiem nic o spółgłoskach.

Odkrywając kartę z liczbą 4, badani szukają potwierdzenia badanej hipotezy, tymczasem powinni szukać jej zaprzeczenia. Jeśli nie znajdą zaprzeczenia, wtedy mogą przyjąć, że hipoteza jest poprawna. Innymi słowy, podana hipoteza stanowi implikację, czyli zdanie typu „jeśli a, to b”. A implikacja nie zawsze musi być zwrotna. Powszechna skłonność do doszukiwania się zwrotności implikacji może prowadzić nawet do wystąpienia samosprawdzających się sądów w świecie społecznym. Weźmy na przykład takie zdanie: „Osoby, które piją alkohol w barach, muszą mieć ukończone 21 lat”. Wielu z nas ma ochotę odwrócić tę implikację i uznać za normalne, że zwyczajem osób powyżej 21 roku życia jest picie alkoholu w barach.

Zatem już na poziomie logiki większość ludzi ma skłonność do szukania potwierdzeń, zamiast zaprzeczeń. Opisany błąd jest na tyle powszechny, że spotykamy go w przeróżnych dziedzinach życia zawodowego i prywatnego. Wszyscy świadomie bądź nieświadomie poszukujemy potwierdzeń naszych hipotez, a znajdując je, błędnie wierzymy w prawdziwość hipotez. Czasami robimy to wręcz z premedytacją.

Aby lepiej zrozumieć jak działa błąd potwierdzania, zauważmy, że czym innym jest bezstronna analiza przesłanek w celu wyciągnięcia poprawnych wniosków, a czym innym poszukiwanie dowodów wsparcia już istniejącej w naszym umyśle tezy. W pierwszym przypadku staramy się obiektywnie rozważyć fakty i na ich podstawie wnioskować, w drugim – starannie wybieramy tylko te zdarzenia, które mogą potwierdzić naszą tezę i odrzucamy wszystkie inne. Doszukujemy się więc fikcyjnych korelacji oraz nadajemy przesadnie duże wagi zdarzeniom, które w rzeczywistości jedynie w małym stopniu potwierdzają naszą pierwotną opinię.

Niekiedy wręcz chcemy znaleźć potwierdzenie dla naszych opinii, bo utwierdza nas to w (niestety błędnym) przekonaniu, że się nie mylimy. Któż z nas po kupnie swetra, roweru, czy nawet samochodu nie odwiedził droższego sklepu, by poczuć ulgę, że nie przepłacił?

Już w 1852 roku Charles Mackay w swej książce o szaleństwie tłumów pisał, że kiedy ludzie chcą skonstruować wsparcie dla wyznawanej przez siebie teorii, potrafią w niebywały sposób naginać fakty.

Jedyną dziedziną ludzkiej aktywności, gdzie stanowczo walczy się z błędem konfirmacji jest nauka. Na całym świecie naukowcy w mniejszym lub większym stopniu są świadomi, że każde wyjaśnienie jakiegoś zjawiska ma charakter tymczasowy. Wcześniej czy później może znaleźć się ktoś, kto zaproponuje rozwiązanie lepsze. Wtedy ta nowa wykładnia stanie się obowiązująca… aż do czasu pojawienia się kolejnej.

Dlaczego zatem procedury dochodzenia do prawdy, które obowiązują w nauce, nie stają się standardem w innych dziedzinach życia? Odpowiedzi na to pytanie jest wiele. Pierwsza z nich, a zarazem najważniejsza polega na tym, że naukowcy są starannie szkoleni, by nie ulegać błędowi konfirmacji. Istnieje nawet anegdotyczna już historia o czarnym łabędziu, przytaczana przez wielu filozofów nauki. Otóż, co zrobimy, jeśli chcielibyśmy sprawdzić jakiego koloru są łabędzie? Zazwyczaj zorganizujemy poszukiwania łabędzi i przy każdym napotkanym będziemy odnotowywać jego kolor. Przyjmijmy, że spotkaliśmy sto tysięcy łabędzi i wszystkie co do jednego były białe. Czy trzeba jeszcze czegoś więcej, by stwierdzić z całą mocą: wszystkie łabędzie są koloru białego? Na podstawie takich obserwacji wydaje się, że sprawa jest oczywista: wszystkie łabędzie są białe. Tymczasem pewnego dnia ktoś znajduje czarnego ptaka i okazuje się, że to łabędź. Hipoteza o białym kolorze wszystkich łabędzi zostaje odrzucona w ułamku sekundy.

Tak działa nauka. Dawna hipoteza została zastąpiona nową, bliższą prawdy. I nikt nie powinien czuć się urażony. Naukowcy, wiedząc o tym, od samego początku szukają zaprzeczeń badanej hipotezy, zamiast znajdować jej kolejne potwierdzenia.

LITERATURA

  • Mackay, Ch. Niezwykłe złudzenia i szaleństwa tłumów, WIG-Press, Warszawa 1999.
  • Wason, P. C. (1966). Reasoning. In B. M. Foss (Ed.), New horizons in psychology I, 135-151. Harmondsworth, UK: Penguin.
  • Wason, P. C. (1968). Reasoning about a rule. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 20, 273-281.

Odpowiedź do pytania z artykułu: Należy odwrócić karty E oraz 5.

podziel się na:

ZAPISZ SIĘ
NA STUDIA PODYPLOMOWE

„Psychologia Biznesu dla Menedżerów”
W AKADEMII LEONA KOŹMIŃSKIEGO W WARSZAWIE
START
MARZEC 2022

polecane książki:

SZUKAJ NA BLOGU: